نظامهاى پولى مختلف در دوره پس از زوال ايلخانان يعنى در نيمه دوم قرن هشتم / چهاردهم در ايران نضج گرفت . ولى اين نظامها با توجه به سنت ايلخانى ، براساس دينار نقره و اجزاء آن نيز درهم بود . از آنجا كه هر دينارى بر طبق سنت دينار رايج غازانى به شش درهم تقسيم مىشد و هنوز در تبريز ضرب مىگشت ، لذا در بغداد پايتخت آل جلاير هم يك دينار به 12 درهم رسيد و دينارى ديگر به نام دينار مرسل به ده درهم تقسيم شد « 1 » . در زمان طغاتيمور ( در گذشته در 754 / 1353 ) در نيشاپور در ايالت خراسان ، دينارى نقره به وزن 21 / 4 گرم ضرب شد كه به 4 درهم ( 05 / 1 گرمى ) تقسيم مىشد . اين دينار به خراسانى و يا دينار خراسانى معروف بود . ولى در آن زمان دينار رايج هنوز براى مقاصد پولى به كار مىرفت « 2 » . پول رايج . ديگرى براساس دينار نقره در ماوراء النهر به دست آمده است : از اواخر قرن هفتم / سيزدهم در اولوس چغتاى مسكوكات نقره‌اى گمنامى ضرب مىشد . امّا از زمان سلطنت كبك خان ( 26 - 718 / 26 - 1318 ) اين مسكوكات با نام حاكم ضرب شد و لذا پس از آن به پول كپكى شهرت يافت . يك دينار نقره كپكى تقريبا 8 گرم وزن داشت و به شش درهم 3 / 1 تا 4 / 1 گرمى تقسيم مىشد « 3 » . تيمور پس از سال 792 / 1390 سكه نقره‌اى جديد در مناطق ايران ضرب كرد . اين سكه در آغاز در ماوراء النهر و خراسان رواج داشت . اين سكه تنكه نقره نام داشت كه لغت هندى به نظر مىرسد . تنكه اصلا به واحدى از وزن اطلاق مىشد و به احتمال نخستين‌بار در زمان سلطان محمود غزنوى در مورد سكه به كار رفته است . از زمان سلطنت شمس الدين التتمش ( 33 - 607 / 36 - 1211 ) تنكه نقره‌اى به وزن 76 / 10 گرم در دهلى ضرب شد . تنكه نقره تيمور از همان معيار تبعيت كرد و از نظر وزنى دقيقا نصف تنكه دهلى يعنى 38 / 5 گرم بود . اين سكه به چهار درهم تقسيم مىشد . به احتمال تنكه تيمور دينار نقره سبك چهار درهمى خراسان را از رواج انداخته است چون در حوالى سال 844 / 1440 ديگر صحبتى از سكه رايج خراسانى در ميان نيست . وزن تنكه نقره در زمان شاهرخ به 72 / 4 گرم رسيد كه در زمان او وزن يك مثقال به حساب مىآمد . در دهه‌هاى پايانى قرن نهم / پانزدهم در بخش اعظم مناطق تحت حكومت او ، سكه‌اى به نام

--> ( 1 ) - رابينو ، « مسكوكاتى از دوره آل جلاير » ، ص 103 به بعد ؛ هينتس ، « Ein Orientalisches H andelsuntemehmen » ، ص 327 و رساله فلكيه ، ص 14 . ( 2 ) - همان منبع ، شروتر ، ص 141 ؛ اسميت ، « مسكوكات نقره » ، ص 19 ؛ هرمان و دورفر ، Ein Persisch - mongolischer » « Erlass ، صص 19 - 16 . ( 3 ) - شروتر ، صص 141 ، 147 ؛ هينتس « S teuerinschriften » ، ص 762 بر طبق نوشته شمس السياق از على شيرازى ، نسخه خطى شماره 3986 اياصوفيا . درباره دينار كپكى نگاه كنيد به بارتولد ، الغ بيك ، ص 8 .